افراط گرایی از نوع هراتی، جدال میان سنت و مدرنیسم

هرات و هراتیان در حالی با برگزاری کنسرت های موسیقی مخالفت می کنند که در دیگر شهرهای کشور به شمول شهرهای دور افتاده ای مانند هلمند، حتی زنان می توانند برای همگان آواز بخوانند اما در شهری فرهنگی و تاریخی مانند هرات باستان، شماری از علما، مانع برگزاری چنین برنامه ای شدند.
این در حالی است که بسیاری از مشهورترین خوانندگان افغانستان، از جمله امیر جان صبوری از ولایت هرات است و موسیقی هراتی پا به پای اندیشه تندروانه در این دیار، حرکت کرده است.
 تندروی و یا افراط گرایی مذهبی، در حوزه هرات، اخیرا به یکی از چالش های عمده در برابر دیموکراسی و حتی قانون اساسی افغانستان،خوانده شده است.
شماری بر این باورند که فعالیت گروه های افراط گرا در هرات، باعث شده تا مردم در انزوای سیاسی و فرهنگی قرار گرفته و فرهنگ خشونت و خلاف ورزی از قانون نیز روز تا روز گسترش یابد.

واکنش در برابر آزادی های فردی و اجتماعی، ترور، تهدید، رفتارهای نامناسب و ترویج خشونت، از مواردی اند که بیشتر به گروه های افراط گرا در ولایت هرات نسبت داده می شود.
در تازه ترین مورد، قرار بود در روزسوم عید فطر، کنسرت موسیقی شفیق مرید، یکی از آواز خوانان جوان  کشور در داخل استدیوم ورزشی هرات برگزار شود.
این کنسرت به دلیل واکنش تند برخی ازچهره های مذهبی تندرو درهرات، و تهدید آنان به خشونت، لغو شد.
شماری از جوانان و اعضای جامعه هرات، ضمن محکوم کردن این حرکت تندروانه، دست به اعتراض بر ضد افراط گرایی زدند.
سعید حقیقی، آگاه مسایل سیاسی درهرات، براین باور است؛ آنچه که درهرات اتفاق افتاد، برخلاف قانون اساسی کشور و برخلاف ارزش های پذیرفته شده دموکراتیک و تعهد افغانستان با جامعه جهانی است.
به گفته او، هر تفکری که مروج خشونت باشد با تفکر طالبان که برضد مردم در جنگ هستند، هیچ نوع تفاوتی ندارد، و تفکر افراطی حاکم بر هرات، با اندیشه طالبانی، در یک صف قرار دارد.
آقای حقیقی معتقد است که “افراط گرایان هرات، با شبکه های افراطی کشورهای همسایه و عرب رابطه نزدیکی  دارند و از آن سوی سوی مرزحمایت می شوند.
مسعود حسن زاده، خبرنگار و صاحب نظر در هرات، نیز می گوید:” افراط گرایی دینی درهرات وارد معادله قدرت شده و رای آن در ساختار اجتماع  و تصمیم گیری های کلان کشور تعین کننده است.”
او معتقد است که این وضعیت، نگران کننده است و این نوع وحشت مردم را خفه می سازد.
حسن زاده گفت:” افراط گرایان هراتی افرادی هستند که برای رسیدن به هدف برنامه دیزاین شده شان، از مذهب بهره برداری سیاسی می کنند.”
به گفته او” افراط گرایی نوع هراتی که قسمت اعظم از بازاریان هرات و عوام را دراختیار گرفته، مبتنی بر خشونت و برنامه های سیاسی است، نه خرد ورزی و اصلاح  مردم.”
نقطه قابل توجه اینجاست که در تحولات اخیر افراطی درهرات، دولت و حکومت محلی هرات، هیچ نوع اقدامی را در این زمینه از خود نشان نداده و بیشتر سکوت کرده است.
به باور آگاهان امور، دولت، بخصوص حاکمان محلی هرات، نتوانسته اند که تعهدات خود نسبت به ارزش های دموکراتیک و حقوق شهروندی را نشان دهند.
آنان می گویند که حاکمان محلی، عملا به سمت حمایت از تند روی مذهبی که آینده آن جز خشونت و در گیری چیزی نیست، حرکت کرده اند.
اعتراض جوانان به افزایش موج تندروی در هرات
برای نخستین بار شماری از جوانان باسواد شهری و روشنفکر، در یک اقدام بی سابقه، دست به اعتراض بر ضد افراط گرایی زده و سکوت و ضعف دولت را در برابر این تفکر، یک فاجعه خواندند.
معترضان ضد افراط گرایی براین باورند که حلقات جزم اندیش در هرات که مدعی مرجعیت دینی مردم اند، قدرت نمایی کاذبی دارند و خوشبختانه به دلیل خستگی مردم از برنامه های منتهی به جنگ و خشونت شان، به گونه انسجام یافته و به تدریج، این مراجع را در انزوا قرار می دهند.

آرش بارز، یکی از معترضان ضد تندروی درهرات می گوید که بخشی از حرکت های افراط گرایانه در این شهر، زاده افکار و برنامه های طالبان است.
او افزود که اظهارات اخیر یک مولوی، که “هیچ گونه رسمیت در شورای علمای هرات ندارد”، اساس و بنیاد دینی نداشته و جز گزافه گویی چیزی دیگری نیست.
به گفته او، جوانان هراتی با اعتراض شان، نشان دادند که دیگر، میدان برای افراط گرایان را خالی نمی کنند و با جدیت در راستای مبارزه با این تفکر قرون وسطایی مبارزه می کنند.
در همین حال شماری از آگاهان، می گویند که برخورد دیدگاه های افراط گرایانه با نوجویانه، می تواند زمینه آگاهی دهی به مردم را فراهم کند ولی از سویی نیاز است تا گروه ها و حلقات افراطی، تن به گفتمان و مناظره علمی با جوانان روشنفکر، بدهند.
به گفته این گروه، تجمعات و اعتراضات مردمی، حرکت های جامعه مدنی، مداخله دولت برای تشدید اجرای قانون اساسی، ازجمله مواردی هستند که برای مبارزه با پدیده افراط گرایی، نیازبه تداوم و نهادینه شدن درجامعه دارد.
سعید حقیقی، آگاه مسایل سیاسی، می گوید، آنچه که در حال حاضر دیده می شود، نشان می دهد که هسته هایی از تفکر افراط گرایی دینی در تلاش اند تا با استفاده از دین، با تفکر مدرن امروز و برخی کارکردهای حکومت افغانستان در تضاد قرار گیرد.
به گفته آقای حقیقی، در ده سال گذشته، جامعه جهانی روی این ارزش ها سرمایه گذاری کرده و در چندین کنفرانس بین المللی نیز تاکید بر متعهد بودن و دفاع و حمایت از ارزش های دموکراتیک و حکومت داری خوب در افغانستان کرده است.
یکی ازنگرانی های شدید شهروندان هرات این است که اگر در این زمان، دولت مداخله نکند، گروه های تندرو و افراطی، به گونه انسجام یافته، شکل می یابند و دوباره موجی ازخشونت ها بالای مردم سرازیر خواهد شد.
پیشینه افراط گرایی درهرات
شماری، افراط گرایی را به معنی پیاده کردن یک تفکر خاص با استفاده از ابزارغیر مجاز تعریف کرده اند و گفته اند که عقاید افراط گرایان، با اساسات حکومت مردمی در تضاد قرار دارد.
تندروی، بر اساس همین باور، دیدگاهی است که نمی تواند مساوی بودن حقوق دیگران را با حقوق خویش پذیرا شود.
این دیدگاه، آزادی فکر را تا زمانی شایسته می داند که افکار دیگران در مغایرت با عقایدش قرار نگیرد و اگر چنین شد، ایده های مخالف، باید حق تبارز را نداشته باشند و اگرهم تبارز کردند شکست داده شوند.
طرفدار این اصول، تنها خود را مستحق و بر حق می داند و همین حس حقانیت مطلق، او را زود به خشونت و خصومت وا می دارد.
افراط گرایی دینی، مخالف تفکر مدرن، رشد اجتماعی و پیشرفت بوده و براین عقیده است که باید به ریشه خود برگشت و ریشه دین با تفکر مدرن در تضاد است.
جنگ سرد، نقطه اوج گیری افراط گرایانه تلقی می شود
پیشینه روشن گرایانه هرات نشان می دهد که در 200 سال گذشته، هرات شاهد پیدایش جنبش های علمی – اسلامی و مدارس دینی بوده که چیزی بنام افراطیت در آن وجود نداشته است.
در هرات، افراط گرایی، همزمان با تحولات سیاسی به گونه مقطعی ریشه در درون اجتماع داشته است.

شماری براین باورند که در ولایت هرات با آغاز دوران جهاد (اوایل دوره جمهوریت) برای یک تعداد از گروه هایی که می خواستند از دین یک ایدئولوژی بسازند، زمینه مساعد شد تا به افراط گرایی و تندروی مذهبی رجوع کنند.

با ظهور طالبان، این پدیده شدت یافت و نوع بسیار شدیدی از افراط گرایی اسلامی، بوجود آمد که بیشتر وابسته به حلقات کشورهای همسایه و عرب بود.
این پدیده پس از دهه دموکراسی، در نقاط مختلف افغانستان شکل گرفت و فضای آزادی برای رشد این گروه مساعد شد و درحال حاضر، گروه هایی نیز وجود دارند که به گونه آگاهانه و یا غیر اگاهانه از افراط گرایی حمایت می کنند.
مسعود حسن زاده صاحب نظر، ریشه افراط گرایی هراتی را با شیوخ پیوند می دهد.
حسن زاده، معتقد است که هرات پیش از این با القاب خاک اولیا و هرات باستان یاد می شد و برعلاوه این شهر بنام شیوخ (شیخ ها) نیز مطرح بود.
به گفته او، بخشی از اندیشه و تفکر افراط گرایی، برمی گردد به شیوخ قدیمی که بیشترشان به فرهیختگی دینی نرسیده بودند و دارای عقایدی بسته نسبت به دین بودند.
سعید حقیقی، آگاه مسایل سیاسی، نیز می گوید که افراط گرایی خشونت بار، در هرات از زمان جهاد مردم در برابر کمونیزم مطرح شد و افراط گرایی دینی، حربه خوبی برای مبارزه با این حرکت عنوان شد.
او افزود، “پس از آن، این قرائت از سوی عرب ها و غرب به خاطر خشونت اش مورد حمایت قرار گرفت و در افغانستان شروع به سربازگیری کرد.”
حقیقی می گوید که تا پیش از قیام مارتین لوتر و ژان کالون در برابر خشونت کلیسا، افراط گرایی دینی در اروپا به اوج خود رسیده بود و می توان گفت که ریشه افراط گرایی دینی، مشخصا در اروپا بوده است.
به گفته او، پس از نیمه اول قرن 20، و رویا رویی کمونیزم با اسلام، تندروی در اسلام نیز ظهور کرد و آهسته آهسته تقویت یافت که به طور عموم افراط گرایی، امروز به عنوان یک مشکل جهانی مطرح است.
برخی براین باورند که افراط گرایی زاده دستگاه های استخباراتی غرب و منطقه به خصوص پاکستان است و افراطیت موجود در پاکستان، تقریباً همه کشورهای جهان و منطقه را در برگرفته است.
هرات، نمونه کوچکی از ادعای حرکت به سوی نوجویی و سقوط در دام افراط گرایی است و حرکت های اخیر در این شهر نشان می دهد که هنوز، هوای این شهر برای تنفس موسیقی آماده نیست.
خبرگزاری بخدی