تلاش های امریکا برای حفظ میراث فرهنگی افغانستان؛ فرصت ها و چالش ها – گفتگو با مدیر برنامه های میراث فرهنگی وزارت خارجه امریکا در افغانستان

درسالهای گذشته، تلاش های زیادی از سوی کشورهای دوست افغانستان، برای ترمیم و حفاظت از داشته های تاریخی افغانستان، صورت گرفته و در این زمینه متخصصین خارجی و داخلی، فعالیت داشته اند.

در میان بسیاری از اشخاص مسلکی و متخصص در عرصه حفظ دستاوردهای تاریخی، دکتر عمرخان مسعودی و داکتر لورا تیدیسکو باستان شناس آمریکائی، از جمله اشخاصی هستند که تلاش هایشان در این زمینه برای افغان ها فراموش ناشدنی است .
داکتر مسعودی برای حفاظت از گنجینه ی موزیم ملی افغانستان از چور و چپاول، زندگی خود را به خطر انداخته و داکتر لورا نیز برای نگهداشت میراث و گنجینه ی ملی افغان ها ، با انجام کاری خستگی ناپذیر در محیطی خطرناک و ناملایم و ترک فرزندان جوانش به افغانستان آمده است.
لورا تیدیسکو به عنوان مدیر برنامه های میراث فرهنگی در افغانستان برای وزارت امور خارجه ی ایالات متحده، از سال 2010 بدین سو ایفای وظیفه کرده است.
در ارتباط بودن با متخصصین افغان و مقامات دولتی در جهت تطبیق پلان های طولانی مدت برای نگهداری از تاریخ و میراث غنی افغانستان و مشخصا حفظ آثار تاریخی و موزیم ها، تمرکز کاری او بوده است.
در بین این برنامه ها دکتر تیدیسکو به همراهی و حمایت سفارت ایالات متحده در حفظ و مراقبت از قلعه اختیارالدین در هرات، مستند سازی قلعه های غزنی ، تثبیت و تحکیم نو گنبد در بلخ و نوسازی موزیم ملی افغانستان در کابل بوده است.

دکتر تیدیسکو دو دیپلوم ماستری و یک دکترا از دانشگاه نیویورک دارد.
کبرا گوهری، گفتگویی با خانم داکتر لورا و انعکاس تلاش های این باستان شناس امریکایی برای حفظ داشته های فرهنگی افغانستان انجام داده و از او در مورد چالش ها و دستاورهایش در این زمینه پرسیده است.
خانم دکتر تیدیسکو، تشکر از شما که این مصاحبه را پذیرفتید. من علاقه مندم تا بدانم که ما از لحاظ حفظ میراث فرهنگی و گنجینه های با ارزش افغانستان در کجا قرار داریم؟ با توجه به کمک ها و همکاری های ایالات متحده امریکا در حفظ داشته های فرهنگی افغانستان ، دستاوردهای شما چه بوده و چه چالش هائی پیش روی خود می بینید ؟

سفارت ایالات متحده در افغانستان از سال 2006 یا 2007 به عنوان بخشی از ماموریت بزرگ کاری در افغانستان، در قسمت پروژه های حفظ و نگهداشت آثار فرهنگی افغانستان حمایت هائی داشته است . دانستن این موضوع نیز مهم است که کشورهای دیگر نظیر آلمان ، فرانسه ، یونان ، ایتالیا ، ژاپن و کوریا و دیگر کشورها در این کمک ها نقش داشته اند، اما از نقطه نظر ایالات متحده امریکا، از سال 2010 زمانی که اقامت خود را در کابل آغاز کرده ام ، سفارت ایالات متحده امریکا در کابل تصمیم به گسترش کارهایش به ویژه در زمینه ی حفظ و نگهداری آبدات فرهنگی افغانستان گرفته است .
چرا ایالات متحده امریکا در این کار دخالت می کند؟ این خود یک راهی برای حمایت از اتحاد و پایداری افغان هاست؛ زیرا تعداد بسیاری از سایت های مهم باستان شناسی و آثار تاریخی، موسیقی های سنتی ، اشعار سنتی که بخشی از میراث فرهنگی افغانهاست و این آثار تاریخی و فرهنگ های سنتی همه و همه نشانه های افغانیست که تنها مربوط هزاره، پشتون ، تاجیک و دیگر ملیت ها نمی شود و پیوندیست بین همه آنها تا به میراث ملی خود افتخار ورزند.
من بسیار خوشبخت بودم که به افغانستان آمده و اینجا کار می کنم. سفارت ایالات متحده، مرا برای سفر به اطراف افغانستان و صحبت با مردم افغان تشویق و حمایت می کند و طی گفتگو های من با مقامات محلی ودولتی پی خواهیم برد که کدام مکان برای مردم افغانستان از اهمیت بیشتری برخوردار است.
من زمان زیادی را با مردم سپری کردم و با آنها چای نوشیدم، صحبت کردم و به صحبت های شان گوش دادم، بنابراین بعضی محل ها را در غزنی ، بلخ و هلمند شناسائی کردم. البته من به پنجشیر و زابل نیز رفتم اما به مناطق دیگر رفته نتوانستم و ما در هر ولایت از افغانستان پروژه های خود را آغاز کرده نتوانستیم. قلعه اختیارالدین در هرات و همچنان مقبره شهزاده قاسم و شهزاده عبدالله در کهندژ که یکی از مکان های زیارتی و سیاحتی بسیار مهم برای مردم هرات بوده است، از جمله مکان هائی اند که ما در آنجا کار کرده ایم.
از سال 2007 بدین سو ما کارهای حمایتی که توسط موسسه باور به فرهنگ از طرف آغا خان اجرا گردیده نیز داشته ایم.
در ولایت هلمند ما یکی از مقبره های بسیار مهم دوره ی غزنویان را به نام شهزاده حسین ترمیم و بازسازی کرده ایم.

در شمال افغانستان، نه گنبد در ولایت بلخ که یکی از شگفت انگیز و زیباترین مکان ها و از قدیمی ترین مساجدی که در طی قرن ها بر اثر حوادث و طوفان های طبیعی ( و نه جنگ ها ) تخریب شده، وجود دارند. این بنای تاریخی برای جهان بخصوص افغان ها از اهمیت خاصی برخوردار است. اغلب افغان ها به همراه فامیل هایشان برای گذراندن اوقات خود نیز به آنجا می روند. معماری این مکان بسیار مهم است بنابراین برای جلوگیری از اتفاقات گفته شده، ما برای ثبات معماری این منطقه نیز کمک هائی داشته ایم.
در کابل نیز بیشتر کمک های ما در جهت حفظ میراث افغانستان به موزیم ملی در دارالامان اختصاص داده شده است. بخاطر اینکه یکی از نمادهای مهم و آبدات تاریخی افغانستان و مکانی عمومی که به روی همه مردم افغانستان، اطفال و فامیل هایشان باز است،خانواده ها می توانند به این مکان زیبا رفته و از آن دیدن کرده و بیاموزند.
بنابراین به همکاری کارمندان، رئیس موزیم ملی و متخصصین، کارهای بسیاری برای افزایش ارزش این موزیم در جهت ساختن محیطی امن و مطمئن از گزند آثار نایابی که در آنجا قرار گرفته، انجام داده ایم.
همچنان سفارت ایالات متحده برای ترمیم و کار در باغ بابر به همکاری موسسه آغاخان و دولت ناروی، نیز حمایت هائی را داشته است.
در غزنی نیز دو قلعه از دوره ی شاه مسعود و شاه بهرام وجود دارد که واقعا از مقبره های مهم و خارق العاده در افغانستان اند و همچنان، برای تاریخ آسیای مرکزی نیز بسیار مهم است که در خطر نابودی قرار دارند. برای چندین سال ما کوشش کردیم تا به همکاری والی غزنی و مردم این ولایت، راهی برای نگهداری این قلعه ها بجوئیم. بنابراین با تحقیقات معماری در سطح بالائی آن را مستند سازی کرده تا با به نمایش گذاشتن آنها در نمایشگاهی در مقبره تیمور شاه در کابل و مسجد آبی در مزارشریف، سطح آگاهی مردم را این زمینه بالا برده باشیم. ما امیدوار هستیم که افغان ها با آمدن و دیدن از نمایشگاه در مورد قلعه های غزنی چیزهائی بیاموزند.
شما از چالش های این کار سوال کردید؟ باید بگویم که گاهی اوقات بخاطر شرایط ناامن ، مشکل است که به هر نقطه ای از افغانستان سفر کرد و این تنها مربوط افغان و غیر افغان نمی شود. بعضی اوقات کار با دولت افغانستان نیز یک چالش به شمار می رود. بطور کلی آنها، همکاری و تعهد محکمی در زمینه حفظ آثار فرهنگی در افغانستان دارند اما همین مراحل همکاری و اجرای وظایف با دولت افغانستان وقت بسیار زیادی را در بر می گیرد که این به نوبه ی خود می تواند بسیار خسته کننده باشد.

با دانستن پاسخ شما با توجه به سوال اولم، می خواهم آن را با بعضی نکات مهم دیگر دنبال کنم . نخست آگاهی دهی جامعه از ارزش های حفظ و نگهداری از آثار و آبدات تاریخی و فرهنگی افغانستان است. شما گفتید که برنامه هائی در قسمت مستند سازی دارید ، چه چیزهائی در سایت های فرهنگی و تاریخی در دسترس می باشند؟ مشخصا من علاقمند هستم تا در مورد چگونگی نحوه ی کار این برنامه ی آگاهی دهی، مردم ما بدانند. دیگر آنکه آیا شما برنامه های آکادمیک در سطح دانشگاه ها و یا مکاتب برای اینگونه برنامه های آگاهی دهی خود که نسل جدید بیشتر از آن بهره ببرند، داشته اید؟ و بطور خلاصه شما چه فکر می کنید در مورد نسل جدید که آیا آنها به ارزش های آثار فرهنگی، آبدات و بناهای تاریخی افغانستان پی خواهند برد؟

.در مورد این موضوع ما باید به یک چشم انداز وسیعی بیاندیشیم. فکر در مورد نسل حاضر و آینده ی افغانستان؛ ایجاد آگاهی و احساس برای حفظ و نگهداری از آثار باستانی افغان ها ضرورت به وقت دارد و این کار با سرعت انجام پذیر نخواهد بود. البته بعضی راه ها را که ما تلاش کرده ایم وجود دارند، بطور مثال در غزنی، ما تهیه کتاب هائی را که در مورد آثار تاریخی غزنی به دو زبان دری و پشتو برای کودکان نوشته شده ، را حمایت کرده ایم. ما دو نوع کتاب را ترتیب و تنظیم کرده ایم. یکی برای اطفال کوچک که در حال آماده گی آموزش خواندنند را با داستان های ساده در مورد تاریخ غزنی همراه با تصاویر ، نقاشی و چیزهای دیگر گرفته ایم. این یکی از راه هائی است که ما تاریخ را برای اطفال معرفی می کنیم.
کتاب دیگری که در سطح لیسه برای دانش آموزان بزرگتر همراه با معلومات، عکس ها و داستان ها بیشتر در مورد آثار تاریخی غزنی و اینکه چرا غزنی یکی از مناطق مهم در افغانستان است ، گرفته و برایشان توزیع کرده ایم . در ضمن ما این کتاب ها را نیز در اختیار وزارت معارف و تحصیلات عالی افغانستان نیز قرار داده و از آنها خواسته ایم تا به تمامی مکاتب و دانشگاه ها در غزنی توزیع کنند.
پیشتر من برای شما ذکر کردم که کار با ارگان های دولتی خسته کننده است بخاطر اینکه تا هنوز به من اطلاع نداده اند که آیا این کتاب ها برای دانش آموزان در مکاتب غزنی توزیع شده است یا خیر! در صورتی که این کتاب ها قبلا چاپ شده و برای وزارت معارف توزیع شده است اما من تا اکنون نمی دانم این کتاب ها به دست شاگردان رسیده تا آنها از آن استفاده کرده باشند.
یکی از راه های دیگر آگاهی سازی در این زمنیه به نمایش گذاشتن آثار و معلومات راجع به آثار فرهنگی و تاریخی در انظار عمومی و دعوت آنها برای دید و بازدید و فراگیری راجع به این آثار می باشد. کارهایی مانند ایجاد نمایشگاه تیمور شاه در کابل ، اطلاعات در مورد قلعه ی اختیارالدین در هرات.
یکی از راه های دیگری که ما انجام دادیم حمایت از برنامه ای بود که در آن اساتید دانشکده باستان شناسی کابل به ایالات متحده برای مدت زمانی دعوت شدند تا آنها با جزییات بیشتر در مورد میتود ها و روش های آموزش باستان شناسی و موزیم آشنا شده و این اساتید روزی به کابل برگشته و این آموزش را به شاگردان خود نیز انتقال خواهند داد .

آیا شما برنامه های دراز مدت در سطح تحصیلات عالی برای حفظ آثار فرهنگی افغانستان روی دست دارید یا خیر؟

ما علاقه مند به ادامه کار برای حفظ آثار فرهنگی در افغانستان هستیم . در این زمینه تصمیم رسمی گرفته نشده است اما با آن همه این موضوع به تغییرات در دولت افغانستان و نحوه ی چگونگی کار ما با آنها نیز بستگی خواهد داشت.

خوانندگان ما علاقه مند هستند تا بدانند سفارت ایالات متحده در زمینه دو مکان بسیار تاریخی و فرهنگی، مس عینک در لوگر و نیز آبدات تاریخی بامیان چه همکاری ها و کمک هائی انجام داده اند؟ آیا در این بخش کدام کار خاصی صورت گرفته از طرف دولت شما؟

از بامیان شروع می کنیم. در بامیان ایالات متحده بسیار فعال نمی باشد زیرا قبلا کشورهای آلمان، جاپان، UNESCO و کوریا در آنجا فعالیت داشته اند و کارهای بسیار خوبی نیز در زمینه حفظ و نگهداری آثار باستانی داشته اند. تنها امیدواریم که موزیمی نیز در بامیان ساخته شود تا توجه بازدیدکنندگان خارجی را نیز به خود جلب نموده و به ارزش دره ی بامیان نیز پی ببرند و از این نقطه نظر است که ایالات متحده بسیار در بامیان دخالت نداشته است زیرا که پیش از پیش دیگر کشورها در آنجا بسیار فعال بوده اند.
در مورد مس عینک در ولایت لوگر که بسیار مکانی خارق العاده و پیچیده ای است. نکته ی مهمی که در مورد این مکان وجود دارد یک سلسه مشکلات پیچیده و مدرنیست که آنهم شامل ذخیره ی فراوان مس ، که حامل فواید بسیار برای دولت افغانستان است، می باشد.از طرفی میتوان گفت که مکانی بسیار مهم از نظر باستان شناسیست که در موقعیتی از کانی های مس قرار گرفته است.
سوال اینجاست که ما چگونه عواید این دو سرمایه گذاری خارجی را برای دولت افغانستان آورده ایم. در آنجا باستان شناسانی وجود دارند که تمام وقت کار می کنند. تعداد بیشتر آنها افغان ها و تعداد کمی از این باستان شناسان که در حفاری های مس عینک دخیل میباشند خارجی هستند.
پیشتر، وقتی چینائی های انفجارات را در مس عنیک شروع کردند این منطقه را تخریب کردند، کاری که ما در جریان این کار تا اکنون انجام داده ایم این است که پیش از شروع عملیات های انفجار، ما و همکاران افغان مان مسئولیت داریم تا حد ممکن آثار تاریخی موجود را توسط حفاری ها و مستند سازی بیرون کشیده و به موزیم ملی بسپاریم تا افغان ها و جهانیان را در مورد آنچه در مورد تاریخ باستانی افغانستان که بخشی از آن متعلق به مس عینک لوگر می باشد آگاه سازیم. اگر شما تاریخ افغانستان را در یک کتاب تصور کنید ، مس عینک مانند یک فصل جدید در این کتاب است.
در مورد نو گنبد در بلخ و با توجه به آنچه در گذشته برای این مکان تاریخی از لحاظ گذشت زمان و آب و هوا رخ داده و آنرا با خطر مواجه ساخته است، شما کدام مورد خاصی را برای این مکان انجام داده اید و یا در آینده پلانی را در نظر دارید ؟

معماری این بنای تاریخی بسیار ضعیف بوده است. موسسه باور به فرهنگ از طرف آغا خان مراقبت هائی را برای استحکام معماری این بنای تاریخی انجام داده است. این کار بسیار، زمان گیری است ، بطور مثال اگر شما سه سال پیش آنرا با امروز مقایسه کنید خواهید دید که شباهت زیادی با هم دارند ، اما در حقیقت کار حفظ و نگهداری آن بسیار مستحکم تر از گذشته انجام یافته است .
در حدود سی سال پیش دولت افغانستان پوششی را برای محافظت از این منطقه بر روی آن درست کرده بود ، البته این پوشش در حد خود کار می کند اما بسیار در موقعیت نامناسب و بدی قرار دارد.ما امیدوار هستیم که ایالات متحده و یا کشورهای دیگر در این زمنیه کمک کرده و سقف یا پوششی مناسب تر برای این بنای تاریخی جهت محافظت از باد و باران بسازند. بنابراین برنامه ی آینده برای این منطقه ادامه پایائی و ساخت معماری محکم تر که کاری بسیار آهسته ، زمانگیر و با دقت است، می باشد.
این موضوع مربوط حفظ آثار فرهنگی است که ما همواره باید به آن بیاندیشیم و بسیار از آن حفظ و مراقبت کنیم. این موضوع با ساخت تعمیر یک مکتب، شفاخانه و یا هم سرک متفاوت می باشد که بسیار زود ساخته می شوند و نتیجه ی آن را سریعا ًمی بینیم. حفظ آثار فرهنگی بسیار متفاوت از چیزهای دیگر است که ضرورت به رسیده گی و دقت بیشتر به کار بر روی آن دارد. قدمت این بنای تاریخی در حدود صدها سال می باشد که حفظ و نگهداری از آن زمانگیر است.

بهر حال، یک سوال در ذهن بسیاری از افغان ها وجود دارد که آن هم مربوط به همکاری های آینده در این زمینه می باشد. تاثیرات سرنوشت امضای معاهده ی امنیتی بین افغانستان و امریکا بر کمک ها و همکاری های آینده دولت ایالات متحده در ادامه حفظ و نگهداری آثار تاریخی– فرهنگی افغانستان ، تا چه اندازه خواهد بود؟ آیا این درست است که آثار و آبدات تاریخی افغانستان بار دیگر با غفلت و تباهی مواجه خواهد شد ؟

سوال خوبی است. به نظر من اگر واقع گرایانه بنگریم در صورتی که این قرارداد امضا نشود ادامه کار حفظ و نگهداری از آثار تاریخی افغانستان بسیار مشکل خواهد بود. اگر ما در افغانستان امنیت خوبی نداشته باشیم بنابراین این کار برای اشخاصی مثل من و شما مشکل خواهد بود که به آرامگاه های تاریخی در هرات یا نه گنبد در بلخ و یا هم در غزنی رفته و از آن بازدید کنیم . و ناامنی بر روند کاری همه ما تاثیر گذار خواهد بود . اینکه چه کارهای دیگری در رابطه با موزیم ملی افغانستان صورت گرفته است و یا هم خواهد گرفت؟ پرسش مهم دیگری است که برای افغان ها و بازدیدکنندگان این موزیم مطرح است. چگونگی نظارت و ارزیابی از پروژه های حفظ و نگهداری از آثار باستانی افغانستان که از طرف ایالات متحده امریکا حمایت می شوند نیز برای خوانندگان ما مهم است.

در حدود 10 الی 12 سال گذشته ایالات متحده امریکا در قسمت حفظ و نگهداری از آثار باستانی افغانستان نزدیک به 15 میلیون دلار به مصرف رسانده است. چیزی در حدود 10 میلیون دلار در قسمت موزیم ملی افغانستان و 5 میلیون باقی آن را در پروژه های دیگر به مصرف رسانده است. اگر به تمام کمک هائی که ایالات متحده در افغانستان داشته است بنگریم این رقم بسیار کوچکی است اما با آن همه نیز تاثیرات بزرگی داشته است .
در قسمت موزیم ملی ما به تازگی کار بسیار زیبائی را به اتمام رسانده ایم و آن دیواریست که اطراف موزیم را احاطه می کند و سیستم دخولی جدید که توجه بازدید کنندگان را بیش از پیش جلب می کند. موزیم ملی افغانستان یکی از نمادهای تاریخی افغان ها است.علاوه بر آن، برای جامعه بین المللی نیز نشانه ای جهت مقایسه ی گذشته و آینده افغانستان است. این امکان وجود دارد که این موضوع در حال حاضر برای افغان ها بسیار با اهمیت نباشد زیرا که مردم دغدغه ها و اولویت های زندگی دیگری چون اینکه در کجا زندگی کنند ، مسائل انتخاباتی و چیزهای عاجل تر دیگر نیز وجود دارد و این را درک می کنم که موزیم شاید یک اولویت زندگی برای آنها نباشد ، اما با آنهمه ما ضرورت داریم که تمام این مسائل را برای آینده مان و اطفال مان ببنیم و داشته باشیم و به آن بیاندیشم زمانی که ما افغانستان باثبات تری را داریم .

با توجه به کارهائی که انجام داده اید و چالش هائی را که پیش رو می بینید ، تا چه اندازه به ادامه کار در افغانستان خوشبین هستید؟

ما همیشه موفقیت های بیشتر را می خواهیم ، اما کارهائی را که ما تا امروز انجام داده ایم بسیار رضایت بخش بوده است. نمی خواهم بگویم تنها ایالات متحده امریکا، زیرا ما به تنهائی و بدون کمک افغان ها و متخصصین بین المللی کاری انجام داده نمی توانستیم و ضرورت به افراد زیادی برای انجام و کامیابی در این کار داریم.
بطور مثال قلعه‌ی اختیارالدین در هرات، نه گنبد در ولایت بلخ، توسعه و ارتقای موزیم ملی افغانستان ومواردی دیگر که کار آنها بسیار به خوبی انجام یافت و بسیار از آن خرسندم. هر چند که شما می دانید انسان همواره خواهان چیزهای بیشتری است. مهم ترین چالش ها، زمان، پول و مسائل امنیتی که برای همه افراد مشابه اند، می باشد.
من بسیار خوشبین هستم. ما باید خوشبین باشیم زیرا چیزی است که ما را به ادامه راه امیدوار نگه می دارد.
تشکر از کارهای خستگی ناپذیری که درراستای توسعه افغانستان بخصوص در زمینه حفظ و نگهداری از آثار باستانی و تاریخی افغانستان انجام می دهید و سپاسگذاریم از وقت شما که در خدمت ما و خوانندگان خبرگزاری بخدی قرار دادید.

خبرگزاری بخدی